5-modda. Давлат ижтимоий суғуртасининг амал қилиши

Фуқароларга нисбатан давлат ижтимоий суғуртасининг амал қилиши мажбурий ёки ихтиёрий асосда амалга оширилади. Давлат ижтимоий суғуртаси қуйидагиларга нисбатан мажбурий асосда амалга оширилади: меҳнат фаолиятини меҳнат шартномалари асосида амалга оширадиган фуқароларга (бундан деҳқон хўжалигининг ихтисослашувига қараб, муайян ишни бажариш учун меҳнат шартномаси шартлари асосида вақтинчалик (мавсумий) асосда жалб этиладиган бошқа шахслар мустасно), юридик шахсларнинг раҳбарлари сифатида фаолиятни амалга оширадиган фуқароларга; юридик ёки жисмоний шахслар билан тузилган фуқаролик-ҳуқуқий хусусиятга эга шартномалар асосида хизматлар кўрсатиш, ишларни бажариш ёки интеллектуал мулк объектларини яратиш бўйича ишларни бажарадиган фуқароларга. Давлат ижтимоий суғуртаси қуйидагиларга нисбатан ихтиёрий асосда амалга оширилади: ўзини ўзи банд қилган шахсларга; деҳқон хўжалигининг аъзоларига ва деҳқон хўжалигининг ихтисослашувига қараб, муайян ишни бажариш учун меҳнат шартномаси шартлари асосида вақтинчалик (мавсумий) асосда жалб этиладиган бошқа шахсларга; шахсий томорқа ер участкаларида банд бўлган ёки мазкур майдонда чорвачилик (қорамол, қўйлар, эчкилар, отлар ва бошқалар), иссиқхона хўжалиги, паррандачилик (товуқлар, беданалар, куркалар, ғозлар, ўрдаклар), қуёнчилик, асаларичилик, балиқчилик, боғдорчилик, лимончилик, гулчилик билан шуғулланадиган шахсий томорқа ер участкаларининг эгалари ёки уларнинг оила аъзолари бўлган фуқароларга (уларга тегишли бўлган томорқа ер участкасининг майдонидан ёки улар томонидан парвариш қилинаётган уй ҳайвонлари ва паррандаларнинг сонидан қатъи назар); Ўзбекистон Республикасининг давлат органлари ва бошқа ташкилотлари томонидан чет давлатларда ташкил этилган (очилган) савдо уйларида, ваколатхоналарда (шу жумладан юридик шахс ташкил этмаган ҳолда), ташкилотларда ишлайдиган Ўзбекистон Республикаси фуқароларига; чет элда ёлланиб ишлайдиган Ўзбекистон Республикаси фуқароларига; Ўзбекистон Республикаси ҳудудида доимий яшовчи ҳамда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида даромад келтирадиган фаолиятни амалга оширадиган чет эл фуқароларига ва фуқаролиги бўлмаган шахсларга; ишламайдиган фуқароларга, улар учун суғурта бадали эри (хотини) томонидан тўланганда; юридик шахсларнинг муассислари (иштирокчилари) сифатида даромадлар оладиган фуқароларга; якка тартибдаги тадбиркорларга, шу жумладан «Ҳунарманд» уюшмасининг аъзолари бўлган ҳунармандчилик фаолияти субъектларига; фаолиятни юридик шахс ташкил этмаган ҳолда, оилавий тадбиркорлик шаклида амалга оширадиган оила аъзоларига; деҳқон хўжалигининг бошлиғига; қонунчиликка мувофиқ солиқни ҳисоблаб чиқариш ва ушлаб қолиш мажбурияти зиммасига юклатилмаган иш берувчидан даромадлар оладиган фуқароларга. Мажбурий ёки ихтиёрий асосда давлат ижтимоий суғуртаси билан суғурталанган шахслар тенг ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлади. Ҳарбий хизматчиларнинг, ички ишлар органларининг, Ўзбекистон Республикаси Миллий гвардиясининг бошлиқлар ва оддий аскарлар таркибидан бўлган шахсларнинг, судьяларнинг ва прокуратура органларининг мартаба даражаларига (ҳарбий унвонларга) эга бўлган ходимларининг ижтимоий суғурта таъминоти алоҳида қонунчилик билан белгиланади.